Παρασκευή, 31 Αυγούστου 2018


ΟΙ ΕΦΙΑΛΤΕΣ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ

Άρθρο του Στρατή Παπαμανουσάκη
Επιτίμου Προέδρου Δικηγορικού Συλλόγου Χανίων

   Ποια Αριστερά, ποιοι Εφιάλτες και γιατί Εφιάλτες της Αριστεράς στην Ελλάδα; Της Αριστεράς που υποτίθεται ότι κυβερνά στην Ελλάδα και της Αριστεράς που αρνείται αυτή την Αριστερά. Και στην Ελλάδα που αντιμετωπίζει ως πρόκληση, ως επιθυμία και ως αναγκαιότητα την υπέρβαση από τη σημερινή  κατάσταση.
  Η διαλεκτική υπέρβαση αρχίζει με την περιήγηση στο καθολικό σύμπαν της σκέψης και της δράσης, συνεχίζεται με την αναγνώριση του συστήματος των αντιθέσεων, και ολοκληρώνεται με τη μετοχή στον διαρκή αγώνα της μεταβολής. Αλλά αυτό προϋποθέτει τη γνωσιοθεωρία, και περιλαμβάνει την οντολογία, τη φιλοσοφία και την αξιολογία στην ευρεία τους έννοια. Στα τρία ερωτήματα του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού -Τι μπορώ να γνωρίσω, Τι γνωρίζω, Τι πρέπει να πράξω- συνοψίστηκε η θεματολογία της Νεοτερικότητας, που παρά τις επιθέσεις εξακολουθεί να στηρίζει ακόμη το οικοδόμημα του κόσμου μας. Είναι τα ερωτήματα που αναφέρονται ακριβώς στη γνωσιοθεωρία της γνωστικής δυνατότητας, τη θεωρία της φιλοσοφικής οντολογίας της γνώσης και την πρακτική αξιολογία της δράσης στην ηθική, το δίκαιο, την πολιτική, είτε ως αυτοτελή διακριτά μέρη της πράξης, είτε ως εποικοδομήματα της οικονομίας στον ιδεαλιστικό και στον υλιστικό κόσμο αντίστοιχα.
    Και για μεν το πρώτο ερώτημα δεν υπάρχει πια το άλλοθι της άγνοιας για την Αριστερά και τους Εφιάλτες της. Όλοι μπορούν να γνωρίσουν την ιστορία, παλιότερη και σύγχρονη, τα αίτια, και τα αποτελέσματα της πορείας της παλιάς ελληνικής Αριστεράς και πολύ περισσότερο της πολιτικής της σύγχρονης "αριστερής" διακυβέρνησης. Η ουσία, οι θέσεις και οι αντιφάσεις της Αριστεράς είναι ευδιάκριτες. Αρκεί αυτή η δυνατότητα να μη δεσμεύεται από αδυναμίες, σκοπιμότητες και συγχύσεις, που εκτρέπουν κάθε επιστήμη από την αρετή στην πανουργία.
   Αλλά στο δεύτερο ερώτημα υπάρχουν διαφορετικές ερμηνείες. Η Αριστερά αντιμετωπίζεται με ένα πλουραλισμό ιδεών και πρακτικών, κατ΄ αρχάς ως ιστορική, ως σύγχρονη, ως ελληνική Αριστερά. Σε ολόκληρο το μήκος της ιστορίας, η αντιπαράθεση των συντηρητικών και προοδευτικών δυνάμεων σημαδεύει την ανθρώπινη κοινωνία. Μπροστά στον Οδυσσέα στέκεται ο Θερσίτης. Από τους κονίποδες της Κορίνθου φθάνουμε στους αθηναίους εμπόρους. Η φεουδαρχία διαδέχεται τη δουλοκτητική κοινωνία, και οι αστοί διαδέχονται την αριστοκρατία. Τότε πλέον ξεσπά ο αδυσώπητος πόλεμος προλεταρίων και καπιταλιστών. Η Αριστερά μεταφέρεται απο τα Ορεινά της γαλλικής Συμβατικής συνέλευσης στα αριστερά του προεδρείου των ευρωπαϊκών κοινοβουλίων. στα αριστερά της κατεστημένης τάξης πραγμάτων, στην αριστερή κοινωνική τάξη που θα δώσει τη μάχη κατά της δεξιάς αντίδρασης. Η σύγχρονη Αριστερά, περνώντας  μια μεγάλη, μακρόχρονη και εξουθενωτική δοκιμασία, από το μεγαλείο της ρωσικής επανάστασης, τον συμβιβαστικό ευρωκομμουνισμό, και την κατάρρευση  του υπαρκτού σοσιαλισμού, αντιμετωπίζει  πλέον προκλήσεις που αμφισβητούν την έννοια, το περιεχόμενο, την ίδια την ύπαρξη της. Στο περιβάλλον της νέας τεχνικής, της ιδεολογικής καθυπόταξης των μαζών, του μεταμοντερνισμού, όπου κάθε λόγος εγκαταλείπεται, όπου η ζωή μεταβάλλεται σε επιβίωση, όπου τα πάντα μεταλλάσσονται, η θέση της Αριστεράς είναι δυσδιάκριτη. Αυτό ισχύει ακόμη πιο έντονα στη  περίπτωση της ελληνικής Αριστεράς, που υφιστάμενη όλες τις εξωτερικές μεταβολές μέσα σε συνθήκες ελληνικής τραγωδίας, βάδισε από την κομμουνιστική της έκφραση στον εμφύλιο, στην παρανομία και στη διάσπαση. Και η προσπάθεια για τη δημιουργία μιας άλλης εναλλακτικής Αριστεράς τερματίστηκε οριστικά το καλοκαίρι του 2015. Έτσι μιλώντας σήμερα για την Αριστερά στην Ελλάδα, πρέπει να πούμε ότι η μεν κατ΄εξοχήν αριστερή πλευρά, το ΚΚΕ, δεν είναι Αριστερά, η δε λεγόμενη Αριστερά μεταπήδησε απλά στη δεξιά. Απομένουν διάσπαρτες δυνάμεις που αδυνατούν να συγκροτήσουν Αριστερά. Η δήθεν αντιπαράθεση αριστεράς και δεξιάς δεν είναι παρά ένα παιχνίδι με σημαδεμένη τράπουλα, ένας φενακισμός της δημοκρατίας, μια γελοιοποίηση της πολιτικής.
   Αυτή η κατάσταση δημιουργεί τους Εφιάλτες της Αριστεράς. Είναι η πολυσημία του εφιάλτη που ταιριάζει στην Αριστερά. Υπήρξε και υπάρχει ακόμη το όνειρο της Αριστεράς, ο ιδεώδης κόσμος της ελευθερίας, της ισότητας, της αδελφότητας. Υπάρχει και κανείς δεν μπορεί να το σβήσει, το μεγάλο όνειρο της σοσιαλιστικής Αριστεράς, ο κόσμος της ειρήνης, της αταξικής κοινωνίας, της παγκόσμιας κοινότητας, συνεργασίας και προόδου. Υπάρχει και πάντα θα υπάρχει, το όραμα της δικαιοσύνης, της αδιάφθορης αρετής, της αρμονίας των αντιθέσεων. Αλλά υπάρχει και το άλλο όνειρο, το κακό όνειρο, ο εφιάλτης. Ο ανελέητος φόβος, ο φοβερός τρόμος, το θανατερό άγχος. Ο εφιάλτης που εγκαθίσταται στο ψυχολογικό τραύμα, που βασανίζει τον ύπνο, που επιφέρει το αίσθημα του θανάτου, του απύθμενου κενού, της ανυπαρξίας. Και η Αριστερά διέτρεξε και διατρέχει το δρόμο από το όνειρο και το όραμα στον εφιάλτη της. Βίωσε και βιώνει την πτώση της από την αυτοκρατορία των πάντων στο βασίλειο  του μηδενός. Υπέστη και υφίσταται τον εφιάλτη από το οραματικό σοσιαλιστικό φώς στο φρικιαστικό καπιταλιστικό σκοτάδι.
   Στην οντολογία της Αριστεράς ο εφιάλτης συνυπάρχει με το φάντασμα. Το φάντασμα είναι μια τρομερή φαντασίωση, μια φοβερή οπτασία, ένα αποτρόπαιο πλάσμα. Είναι στην ουσία η σκιά, η ψυχή, το πνεύμα του πεθαμένου, το στοιχειό που καθηλώνει τη ζωή, ο βρυκόλακας που χορταίνει με το αίμα του ζωντανού. Και πόσα φαντάσματα υπάρχουν στην Αριστερά. Από την ώρα που το φάντασμα του κομμουνισμού ξεπετάχθηκε μέσα από τις σελίδες του Μανιφέστου, μια συνοδεία φαντασμάτων ακολουθεί την Αριστερά. Τα φαντάσματα του Μαρξ και των επιγόνων του, τα φαντάσματα των αστών της Ευρώπης και του παγκόσμιου καπιταλισμού, τα φαντάσματα των αριστερών νεκρών και της προδομένης επανάστασης. Το φάντασμα δεν φεύγει, δεν πεθαίνει, δεν εξαφανίζεται ποτέ. Επανέρχεται πάντα για να θυμίσει, να βασανίσει, να θανατώσει το θύμα του. Μέχρι να πάρει αυτό που του ανήκει, τη μνήμη, την εκδίκηση, τη λύτρωση. Αλλά ποιος μπορεί να εξιλεώσει το φάντασμα της Αριστεράς, εκτός από την ίδια την Αριστερά. Και όσο δεν υπάρχει αυτή η εξιλεωτική, η καθαρτική, η λυτρωτική Αριστερά το φάντασμα θα επανέρχεται και θα την περιμένει. Αυτό το εφιαλτικό φάντασμα, που οι απώτεροι ιστορικοί του πρόγονοι, ο δημοκρατικός Εφιάλτης ο Αθηναίος τρόμαζε τον ύπνο των διεφθαρμένων αρεοπαγιτών και ο προδοτικός Εφιάλτης ο Ευρυδήμου οδηγούσε τους πέρσες πίσω από τους έλληνες στις Θερμοπύλες, βασανίζει σήμερα την Αριστερά. Έρχεται και επανέρχεται ζητώντας δικαίωση, απαιτεί την εκδίκηση, προσμένει τη λύτρωση.
   Και ιδού το αντικείμενο της αξιολογίας, της πράξης και της δικαιοσύνης. Ιδού το πεδίο αντιπαράθεσης της ιστορίας, της φιλοσοφίας, της διαλεκτικής. Ιδού τα μαρμαρένια αλώνια της μέχρι θανάτου πάλης της Αριστεράς και του Εφιάλτη.  Πως θα γνωρίσει η Αριστερά το αληθινό της πρόσωπο, πως θα διακρίνει το γνήσιο από το κίβδηλο και πως θα κρατήσει την αληθινή της όψη και θα απορρίψει το ψεύτικο προσωπείο.  Πως θα αξιολογήσει η Αριστερά, αυτή που απέμεινε ή αυτή που θα έρθει, την ως τώρα πορεία της, τους αγώνες και τις θυσίες, τα σφάλματα και τις προδοσίες της. Πως θα αντισταθεί, θα πολεμήσει και θα νικήσει τους Εφιάλτες που την βασανιζουν. Αυτά είναι τα ερωτήματα που καλείται να απαντήσει σήμερα. Και την απάντηση δεν μπορεί να τη βρεί παρά μέσα στο λόγο και την πράξη της Αριστεράς, τη διαλεκτική της Αριστεράς, στο όραμα της Αριστεράς. Αυτό το ιστορικό και πάντοτε επίκαιρο όραμα φωτίζει  το δρόμο της Αριστεράς, αποδιώχνει τους Εφιάλτες, στέλνει πίσω στον τάφο τους τα φαντάσματα του παρελθόντος και του παρόντος. Στο φώς της αλήθειας κάθε σκιά εξαφανίζεται. Και μόνο μέσα σε αυτό το φως μπορεί να γεννηθεί μια διαφορετική Αριστερά, μια πραγματική ελληνική Αριστερά, μια ενιαία Αριστερά για τη δημοκρατία, τον σοσιαλισμό και την Ελλάδα.


Πέμπτη, 24 Μαΐου 2018


ΤΕΛΟΣ ΕΠΟΧΗΣ


Άρθρο του Στρατή Παπαμανουσάκη

      Διατυπώνοντας κανείς δημόσιο λόγο πραγματώνει ένα από τα κύρια χαρίσματα του ανθρώπου, τη δυνατότητα να εκφράζεται, να επικοινωνεί, να πολιτεύεται, κατά την ευρεία έννοια. "Ως χαρίεν έστ΄ άνθρωπος", έχει λεχθεί από τον Μένανδρο στην αρχαιότητα. Αλλά δεν είναι μόνο χαρίης, χαρισματικός, γεμάτος χάρες ο άνθρωπος. Είναι και περίεργο και αξιοθαύμαστο και φοβερό ον, ενδιάμεσο μεταξύ θεού και φύσης, προικισμένο με νου και λόγο και κίνηση, δηλαδή ον δραστήριο που σκέφτεται και εκφράζεται και πραγματοποιεί τη σκέψη και το λόγο του στον κόσμο. Και η δράση του αυτή δεν είναι αμελητέα, το αντίθετο, μεταβάλλει τα πράγματα, τη φύση, την κοινωνία, άλλοτε προς το καλύτερο, άλλοτε, συχνότερα, προς το χειρότερο. Αλλά γιατί λέγονται όλα αυτά, εκ πρώτης όψεως εκτός θέματος, έξω από το ζήτημα, ασύνδετα με το πρόβλημα του τέλους της εποχής;      Μα γιατί μόλις διατυπώθηκε αυτή η σκέψη για το τέλος της εποχής, μόλις γράφτηκαν αυτές οι λέξεις, μόλις έλαβαν μια υπόσταση στον ορατό κόσμο, ευθύς αμέσως άρχισε η σκέψη να τις εξετάζει με απορία και ο νους να τις αντιμετωπίζει με θαυμασμό και η καρδιά να τις φοβάται για τα επακόλουθα τους. Άρχισε αμέσως μια κίνηση αντίθετη στη δημιουργία τους, μια επιθυμία καταστροφής τους, μια αποδόμηση, όπως θα έλεγε ο Ντερριντά, αλλά που το έχει πει πολύ πριν ο Πλάτων, αυτός που κάθε μεταγενέστερη φιλοσοφία δεν αποτελεί παρά μια υποσημείωση στο έργο του. Γράφομε "τέλος" σαν να είναι κάτι απλό, φυσικό, ουδέτερο. Τέλος είναι το τέρμα, η λήξη, το πέρας. Το τέλος της κινηματογραφικής ταινίας, η αποπεράτωση της οικοδομής, η ολοκλήρωση της ζωής. Αλλά έτσι ήδη μιλήσαμε για την καταστροφή του έργου, για τη λήξη της διαδικασίας οικοδόμησης, για τον θάνατο. Ιδού η αναίρεση της δράσης, η εμφάνιση του αντιθέτου, η εναντίωση. Φθάσαμε στη διαλεκτική, που ο Ηράκλειτος και ο πλατωνικός Γοργίας και ο Πλωτίνος ανέπτυξαν πριν ο Έγελος και ο Μαρξ και ο Μαρκούζε προσπαθήσουν να αντιγράψουν, με όχι μεγάλη επιτυχία, τα συμπεράσματα της αρχαίας σοφίας. Να λοιπόν που σε μια λέξη, με το πιο απλό της νόημα, φανερώθηκαν τα άδηλα και τα κρύφια του κόσμου, οι αντιθέσεις της φύσης, τα μυστήρια της φιλοσοφίας.
     Αλλά "τέλος" σημαίνει και τον σκοπό, το αποτέλεσμα, την επιδίωξη. Τέλος είναι η σκόπιμη δράση, ο στόχος του βέλους, η αποτελεσματική κίνηση. Εδώ πλέον δεν υπάρχει το βάθος του χρόνου, αλλά η έκταση του χώρου. Υπάρχει μια μεταβολή που αφού σχεδιαστεί στη σκέψη, έστω και κατ΄ ελάχιστο, αφού περάσει από τη γνώση στη βούληση, εξωτερικεύεται στον κόσμο και τον μεταβάλλει. Το τέλος λοιπόν αναγορεύεται σε κινητήρια δύναμη, σε έμβολο της ατμομηχανής του Τρότσκυ, που πιέζεται από τον ατμό, σε μαμή της ιστορίας κατά τη μαρξική διαλεκτική. Αυτές οι απροσδόκητες συνέπειες προκύπτουν μόνο και μόνο γιατί γράφτηκε η λέξη "τέλος" και ερμηνεύτηκε με τα σημαινόμενα της, μέσα στη σημειολογία της. Το όνομα του ρόδου λοιπόν δεν είναι γυμνό, όπως το παρουσιάζει ο Έκο, ο μεγάλος νομιναλιστής, αλλά ντυμένο με το πιο πολύτιμο ένδυμα της ιστορίας, είναι η Ρόδος της εγελιανής φιλοσοφίας του δικαίου, είναι η αλλαγή της ζωής μας από τη δουλεία της έννοιας στην ελευθερία του λόγου και στη δημιουργική πράξη.
     Και τέλος, ας μην παραλείψομε να εξετάσομε και την τελευταία ερμηνεία του "τέλους", καθόλου τελευταίας είναι αλήθεια για τους φορολογούμενους, όσους πληρώνουν φορολογικά τέλη, και όσους επωφελούνται από τους φόρους των άλλων. Εδώ πια προβάλλει μια μεγάλη σειρά συνωνύμων στη δημοσιονομική πολιτική, στην πολιτική οικονομία, στην κοινωνική θεωρία και πολιτική γενικότερα. Αρκεί να θυμηθεί κανείς την αθηναϊκή δημοκρατία που στηρίκτηκε στα τέλη των συμμάχων της, την αμερικανική επανάσταση κατά των φόρων της βρετανικής αυτοκρατορίας, τις αστικές επαναστάσεις κατά της φορολογίας του βασιλιά. Ολόκληρη η ιστορία των επαναστάσεων, η ιστορία της πάλης των τάξεων, η ιστορία του κράτους στην καπιταλιστική, αλλά και στη σοσιαλιστική κοινωνία, εκτυλίχθηκε χάρη στο "τέλος".
     Τα προβλήματα όμως του τέλους, με ή χωρίς εισαγωγικά, πολλαπλασιάζονται στην εποχή μας, επίσης με ή χωρίς εισαγωγικά. Τι πιο εύκολο θα μου πείτε να μιλήσομε για την εποχή του χρόνου, για το τέλος της άνοιξης και τον ερχομό του καλοκαιριού, για τη φυσική αντίληψη της εποχής. Αλλά όταν μιλάμε για την εποχή μας, ως μιας μεγαλύτερης χρονικής περιόδου, για τον 21ο αιώνα λόγου χάρη, για την εποχή των μνημονίων ή για τη μεταμνημονιακή εποχή, τότε τα πράγματα αποκτούν άλλη σημασία. Τότε πρέπει να αναφέρομε το διεθνές περιβάλλον, τις γαιοστρατηγικές μεταβολές, τα πολεμικά σενάρια στην περιοχή μας, τις οικονομικές επιπτώσεις των ανταγωνισμών ή μάλλον τους ανταγωνισμούς ως συνέπειες των οικονομικών κρίσεων, τις κοινωνικές αναστατώσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το ζήτημα της Ιταλίας, το Σκοπιανό ζήτημα, το Κυπριακό. Τότε πρέπει να μιλήσομε για την εποχή της "αυταπάτης", την εποχή της "κωλοτούμπας" και την εποχή του "'σανού". Για την εποχή πριν, κατά και μετά το Μνημόνιο. Για την εποχή της καταστροφής της χώρας μας, της εξαφάνισης της μεσαίας τάξης, της εξαθλίωσης των εργαζομένων και των συνταξιούχων, της φυγής της νεολαίας, του ξεπουλήματος της δημόσιας περιουσίας, της αλλοτρίωσης της παραγωγικής βάσης της οικονομίας, των πλειστηριασμών και των αυτοκτονιών, της εθνικής καταισχύνης με την παραχώρηση του ονόματος της Μακεδονίας, της ομηρίας των στρατιωτικών μας, των θαλασσίων και αεροπορικών επεισοδίων με τους "συμμάχους" γείτονες. Και για τις εποχές της ευθύνης του προσηλωμένου στο δυτικό και ευρωπαϊκό στρατόπεδο πολιτικού κόσμου, της ευθύνης της Δικαιοσύνης που έκρινε συνταγματικό το Μνημόνιο, της ευθύνης της Αριστεράς και της δεξιάς της κυβέρνησης, της ευθύνης του λαού που ανέδειξε και ανέχεται αυτές τις κυβερνήσεις. Για την εποχή των ανέμων που έσπειραν όλοι οι μνημονιακοί, κυβερνήτες, ελίτ και συνεργάτες, και για την εποχή των θυελών που ήδη διέρχονται όλοι οι υπόλοιποι έλληνες και που είναι βέβαιο ότι θα θερίσουν και οι ίδιοι οι σπορείς των ανέμων.
     Αλλά η εποχή είναι και φιλοσοφική έννοια, είναι φιλοσοφικός λόγος και φιλοσοφική στάση μπροστά στο ζήτημα της γνώσης και της πράξης. Είναι ο σκεπτικισμός του Πύρρωνα, του Σέξτου και του Μονταίνιου, αυτών των γιγάντων της αρχαίας και της νεότερης σκέψης, που μπροστά στην ακραία αντίθεση δογματισμού και κριτικισμού, παραμένουν αμέτοχοι, σκεπτικοί, επέχοντες. Η εποχή τους είναι η συγκράτηση, η αμφισβήτιση, η απόσταση, η επιφύλαξη για την τελική κρίση, η αποφυγή του διλήμματος της φιλοσοφίας που χωρίζει αιωνίως τον κόσμο, μεταξύ Πλάτωνα και Αριστοτέλη, μεταξύ ιδεαλισμού και υλισμού, μεταξύ κράτους και επανάστασης. Αλλά το πρόβλημα της φιλοσοφίας και κατ΄ επέκταση της ζωής, δεν είναι η άκριτη αποδοχή παρατάξεως, η αποδοχή ή όχι της δυνατότητας της γνώσης, η επιλογή της πηγής και του αντικειμένου της γνώσης. Απέναντι στον δογματισμό, στον σκεπτικισμό και στον κριτικισμό στέκεται η διαλεκτική, αυτή που συναιρεί σε κάθε περίπτωση τις αντιφάσεις, αυτή που τις ξεπερνά η τις διατηρεί εναρμονισμένες, συγκρητιστικά, μέσα στον αιώνιο κύκλο του γίγνεσθαι, αυτή που πίσω από τα φαινόμενα αναζητεί την ουσία, το όντως ον, το είναι. Είναι όμως πρόβλημα φιλοσοφικό η εποχή της διαλεκτικής, που αρνείται να ερμηνεύσει, να αντιληφθεί και να κατευθύνει τα γεγονότα της εποχής, την εκούσια υποταγή της πολιτικής στην οικονομία, την παράδοση άνευ όρων μιας χώρας στα δεσμά των ισχυρών, την τριπλή επανάληψη αυτής της πρακτικής. Την ανατροπή κάθε αντίστασης από την ίδια την αντίσταση, την οικειοποίηση αυτής πρακτικής από την ίδια την άρνηση της, τη δικαίωση αυτής της υποταγής από την απόρριψη της. Κανείς Γράκχος δεν θα μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό του πατρίκιο. Καμιά Μαντάμ Ρολάν δεν θα μπορούσε να γίνει τόσο επίκαιρη με τα τελευταία της λόγια για τα εγκλήματα εν ονόματι της ελευθερίας. Κανείς Λένιν δεν θα μπορούσε να προβλέψει πόσο διαστροφικά θα εφαρμοζόταν η τακτική των βημάτων προς τα πίσω στις μέρες μας. Σε αυτές τις περιπτώσεις η διαλεκτική, η φιλοσοφία, η λογική απέχουν.
     Η εποχή λοιπόν δεν είναι θέμα μόνο της φυσικής, αλλά και της φιλοσοφίας, της διαλεκτικής, είναι όμως και θέμα της ηθικής, κατά την τριμερή πλατωνική διάκριση των επιστημών (φυσική, διαλεκτική, ηθική). Είναι ηθικό θέμα της πολιτικής η αποχή από την πολιτική. Είναι πολιτικό θέμα η αδρανοποίηση, η ουδετεροποίηση, η εγκατάλειψη της πολιτικής. Επειδή είναι "ουκ απράγμονα αλλ΄ αχρείον" κατά τον Θουκυδίδη, είναι "νόσον πόλεως" κατά τον Πλάτωνα, είναι "βάναυσον" κατά τον Αριστοτέλη, τον "μηδέν τώνδε μετέχοντα". Και υπάρχουν παραδείγματα των συνεπειών της αποχής, από τη νεότερη ιστορία μας, με κορυφαίο την αποχή της Αριστεράς από τις εκλογές του 1946 και τον εμφύλιο που επακολούθησε. Η εποχή λοιπόν υπό την πολιτική της έννοια, η αποχή από τον αγώνα, η αποχή από τις εκλογές, η αποχή από την κριτική, είναι η αποκορύφωση του τέλους της πολιτικής.
     Βρισκόμαστε στο τέλος μιας εποχής, στις παραμονές της λεγόμενης εξόδου από το Μνημόνιο, στις προετοιμασίες της μεταμνημονιακής εποχής. Αυτή η νέα εποχή θα μετατρέψει το Μνημόνιο από πρόσκαιρο σε μόνιμο, θα μεταβάλλει την Ελλάδα από χώρα υπό επιτήρηση σε κράτος παρία της Ευρώπης, θα αφελληνίσει ότι ελληνικό, προς δόξα της Ευρώπης της λιτότητας, της καπιταλιστικής Ευρώπης, της βαρβαρικής, ληστρικής, δολοφονικής ευρωπαϊκής πολιτικής. Με αυτή την Ευρώπη έχουν συμμαχήσει και οι κυρίαρχες τάξεις στην Ελλάδα, παρασύροντας και ένα τμήμα του ελληνικού λαού. Ένα άλλο τμήμα απέχει, αρνούμενο να στρατευτεί στον αγώνα για τη σωτηρία της πατρίδας και τη δική του. Μέχρι τώρα υπήρχε έστω μια περίοδος αναμονής, αδράνειας, ελπίδας. Αλλά πλέον το εφιαλτικό, απαίσιο, φρικώδες πρόσωπο της νέας εποχής δεν μπορεί να κρυφθεί. Μόνιμες περικοπές συντάξεων και μισθών σε επίπεδα εξαθλίωσης, εξοντωτική φορολογία κάθε είδους, εθνική ταπείνωση ως εθνική στρατηγική, προς δόξαν των αγορών, των δανειστών και των "θεσμών", ιδού το ελληνικό μέλλον, προς το οποίο προχωρούμε. Απέναντι σε αυτή τη χρονική εποχή, ενάντια σε κάθε διαλεκτική θέση της εποχής, κόντρα σε οποιαδήποτε πολιτική εποχής, αποτελεί χρέος καθενός να τοποθετηθεί, να αναλάβει την ευθύνη του, να την αποκρούσει. Το τέλος της εποχής έχει σημάνει.

Τετάρτη, 20 Δεκεμβρίου 2017

ΤΑ  ΟΡΙΑ  ΤΗΣ  ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Άρθρο του Στρατή Παπαμανουσάκη

Αφιερωμένο στη μνήμη
του Παναγιώτη Κλάδου
[ Δεν εκυνήγ` αυτός λαγούς, δεν εκυνήγ΄ αγρίμια,
τση Λευτεριάς τση Ρήγισσας εγύρευε τον πύργο.]

Όπως και αν ορίσει κανείς την πολιτική, είτε ως έμπρακτη εφαρμογή της αρετής είτε ως τεχνική της διαχείρησης των κοινών, ως επιστήμη της διακυβέρνησης, ως τέχνη του εφικτού, είτε ως επίτευγμα της ηθικής είτε ως επιβολή της εξουσίας, δεν πρέπει ποτέ να ξεχνά τα όρια της πολιτικής. Ο πολιτικός και δη  ο άρχων οφείλει να γνωρίζει ότι "ανθρώπων άρχει", ότι "κατά νόμους άρχει" και ότι "ουκ αεί άρχει" (Αγάθων). Με άλλα λόγια  να σέβεται τα όρια της κοινωνίας, της ηθικής και της ιστορίας.
Οι έννοιες του ορίου και του απείρου, του μέτρου και της δίκης, του δικαίου και της ηθικής είναι καθαρά ελληνικές και μεταδόθηκαν από την αρχαιότητα στην εποχή μας, σε ολόκληρο τον κόσμο. Το πρόβλημα στην Ελλάδα σήμερα είναι ακριβώς η παρασιώπηση, η αγνόηση, η περιφρόνηση αυτών των εννοιών και των ορίων που θέτουν στην πολιτική. Ακόμη και ο "ήλιος ουχ υπερβήσεται μέτρον" (Ηράκλειτος). Η πολιτική έχει επομένως όρια.
 Όρια προς την ιστορία, της οποίας "όλβιος όστις έσχε μάθησιν" (Ευριπίδης)  και δυστυχής εκείνος που  έχει άγνοια. Η ιστορία διδάσκει, αλλά οι άνθρωποι σπανιότατα διδάσκονται. Η καταστροφική δημαγωγία στην αρχαιότητα (παράδειγμα ο Αλκιβιάδης και η Σικελική εκστρατεία), η οξύτατη θρησκευτική διαίρεση στο Βυζάντιο (παράδειγμα ο Λέων Ίσαυρος και η εικονομαχία), ο τραγικός διχασμός στη νεότερη ιστορία μας (παράδειγμα ο Κωνσταντίνος και η Μικρασιατική καταστροφή) επαληθεύουν αυτόν τον κανόνα. Αυτός ο κανόνας του ορίου παραβιάζεται τώρα τόσο απροκάλυπτα, τόσο χυδαία και τόσο τραγικά. Συναφής η εθελόδουλη αποδοχή του μνημονιακού καθεστώτος, η απεμπόληση εθνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων, η υποτακτική σύζευξη της "αριστερής" κυβέρνησης στο αμερικανικό ιμπεριαλιστικό άρμα, η ανοχή της εθνικής ταπείνωσης από την τουρκική πλευρά, η καταστροφή του κοινωνικού και οικονομικού ιστού. Αλλά η παραβίαση του κανόνα των ορίων έχει  τα απακόλουθα της. Την Ύβριν διαδέχεται η Νέμεσις.
Όρια προς την κοινωνική και πολιτική ηθική, την απόσταση από την οποία καθένας αντιλαμβάνεται, ακούγοντας και βλέποντας τα λόγια και τα έργα των τελευταίων κυβερνήσεων του. Το ψεύδος, την εξαπάτηση, την αδικία, την καταπίεση, την εξουθένωση. Τις προδοτικές συμφωνίες των Μνημονίων, που παρέδωσαν την εθνική κυριαρχία στους δανειστές. Την υποδούλωση της νομοθετικής εξουσίας στο υπερσύνταγμα των δανειστικών μνημονιακών συμβάσεων. Την υποταγή της εκτελεστικής εξουσίας στα συμφέροντα των δανειστών, με τη στέρηση  των κύριων   αρμοδιοτήτων της  στους τομείς της οικονομίας, της φορολογίας, της εργασίας, του δημοσίου πλούτου και της ανάπτυξης. Τον εξοβελισμό της δικαστικής εξουσίας με την αρχική νομιμοποίηση των Μνημονίων και ακολούθως με την παρέμβαση, τις απειλές και την περιφρόνηση προς τις αποφάσεις και τους λειτουργούς της. Ανάλογα και η εγκατάλειψη της παιδείας, της υγείας και της ασφάλισης, η αναγνώριση και προώθηση συμπεριφορών ξένων προς τις ελληνικές παραδόσεις, η εχθρότητα προς την οικογένεια και την Εκκλησία έχει φθάσει στα όρια της. Η εξαχρείωση της πολιτικής είναι εμφανής.
Όρια προς την οικονομία, η οποία αναγορεύτηκε σε πανάκεια. Όχι πλέον η σωτηρία της πατρίδας, αλλά η σωτηρία των τραπεζών, του κεφαλαίου και των δανειστών ο υπέρτατος νόμος. Μοναδικός σκοπός της οικονομίας η εξυπηρέτηση των "επενδυτών", η επιδίωξη των παράνομων κερδών, η απομύζηση των κατώτερων και μεσαίων στρωμάτων της κοινωνίας. Αλλά η ανεργία, η ημιαπασχόληση, η εκ περιτροπής εργασία, ο εκπατρισμός των νέων επιστημόνων, η υπερφορολόγηση, η κατά το ήμισυ περικοπή των συντάξεων και η ανάλογη απώλεια των μισθών, η φτωχοποίηση του ενός τρίτου της ελληνικής κοινωνίας, η καταστροφή της μεσαίας τάξης, η μετατροπή της ζωής του υπερήφανου ελληνικού λαού σε μαζική επαιτεία για επιβίωση έχει όρια. Κάθε κοινωνικό και οικονομικό όριο έχει παραβιαστεί.
Μια κυβέρνηση μπορεί να αγνοεί πρόσκαιρα τα διδάγματα της ιστορίας, να εξαπατεί τους πολλούς για λίγο ή  τους ολίγους για πολύ, αλλά ουδέποτε μπορεί να εξαπατεί τους πάντες συνεχώς και να συνεχίζει να κυβερνά.
Μια κυβέρνηση μπορεί να παραβιάζει το πρόγραμμα της, τους νόμους και την ηθική, αλλά ποτέ δεν μπορεί να συνεχίσει τη διακυβέρνηση της  με συνεχείς  παραβιάσεις.
Μια κυβέρνηση μπορεί να εξοντόνει το λαό της, να οδηγεί στις κατασχέσεις, στους πλειστηριασμούς και στην αυτοκτονία τους πολίτες της, να καταστρέφει την οικονομία της χώρας της, αλλά  ουδέποτε και πουθενά δεν μπορεί να εξακολουθεί να κυβερνά με αυτό τον τρόπο.
Υπάρχουν  πάντα τα όρια, τα ανυπέρβλητα  όρια της ιστορίας, της ηθικής, της οικονομίας. Η υπέρβαση των ορίων αυτών συνεπάγεται και την απώλεια υπερβαινόντων και υπερβαινόμενων. Αυτή η υπέρβαση φάινεται ότι έχει ήδη συμβεί.  Η κυβέρνηση, συνεχίζοντας και επαυξάνοντας την πολιτική των προηγούμενων μνημονιακών κυβερνήσεων, οδεύει ασφαλώς προς την απώλεια, την καταστροφή, τον όλεθρο, τον δικό της και του ελληνικού λαού.


Δευτέρα, 6 Φεβρουαρίου 2017




" H   ΕΛΛΑΣ  ΑΥΤΟΚΤΟΝΕΙ "

Άρθρο του Στρατή Παπαμανουσάκη

 Δεν πρόκειται για κάποιο άγνωστο πίνακα του Ντελακρουά, ούτε για ένα χαμένο ποίημα του Βύρωνα, ούτε βέβαια για κάποια ξεχασμένη παρτιτούρα του Μπετόβεν, για ένα φιλλεληνικό έργο τέλος πάντων των απαρχών της νεότερης Ελλάδας. Από καιρό τη θέση των μεγάλων μορφών του νεότερου ευρωπαϊκού πολιτισμού  έχουν καταλάβει οι πιο δύσμορφοι αντιπρόσωποι του πολιτικοοικονομικού ευρωπαϊκού κατεστημένου, που παρακολουθούν την εκτέλεση της τελευταίας φάσης του ελληνικού ζητήματος, που με τη δική τους συνεργασία προπαρασκεύασαν οι ντόπιοι συνεργάτες τους.
Όχι. Καμιά πένθιμη απεικόνιση, καμιά ελεγεία, κανένα πένθιμο εμβατήριο δεν πρόκειται να εξυμνήσει αυτή την αυτοκτονία. Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός θα μείνει αμέτοχος στο θρήνο αυτού του ελληνικού θανάτου. Και κανείς τραγικός ηρωϊσμός, καμιά συμπαθητική παρηγορία, κανένα ευγενικό συναίσθημα δεν θα συνοδεύσει αυτή τη  ελληνική αυτοκτονία.
Πολύ σκληρή για να πεθάνει από τα κτυπήματα των εχθρών της, η Ελλάδα αυτοκτονεί μόνη της. Μια θαυμαστή ιστορία τριάντα αιώνων τερματίζεται ατιμωτικά, ο ελληνικός κόσμος θεσμών, ιδεών και πρακτικών εξαφανίζεται παταγωδώς και ένας αμνήμων και αδαής λαός απαγχονίζεται εξευτελιστικά στο ικρίωμα της μετανεοτερικής ανθρωπότητας.
  Επί επτά έτη η λογική της μεταπολιτευτικής εφησύχασης, του μεταπρατικού ευρώ, του καταστροφικού «Μνημονίου» επικράτησε σε πείσμα κάθε λογικής. Η λύση των ελληνικών προβλημάτων αναζητείται ξανά και ξανά στη συνταγή του παρελθόντος, που έχει απορριφθεί, έχει καταστρέψει τον τόπο και έχει αποτύχει. Και μετά την πλήρη αποτυχία των τριών "Μνημονίων", και των τριών πολιτικών παρατάξεων, φαίνεται να επαναρχίζει κατά τραγική ειρωνία ο κύκλος της ίδιας πολιτικής.
Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον όχι σε μια κρίσιμη καμπή της ιστορίας, αλλά μάλλον στο  τέλος της ιστορίας  της. Κατά την αρχαιότητα ο ελληνισμός μεγαλούργησε κάτω από την κυριαρχία των ιδεών, της φιλοπατρίας και του  κοινού Λόγου. Κατά τη μεσαιωνική περίοδο συντηρήθηκε εξελληνίζοντας τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή αυτοκρατορία πάλι με τη δύναμη του Λόγου, της πίστης και των ιδεών του. Και στη νεότερη εποχή αναγεννήθηκε από τη στάκτη του με τα ιδανικά της πατρίδας, της ορθοδοξίας και του διαφωτισμού, και προχώρησε εμπνεόμενος από τον πνευματικό πολιτισμό του.
Οι λαοί, τα κράτη και οι πολιτισμοί διαλύονται και καταστρέφονται μάλλον από εσωτερική κατάπτωση παρά από εξωτερικούς εχθρούς. Όταν οι συνεκτικοί δεσμοί τους χαλαρώσουν, όταν τα στοιχεία της ηθικής τους ύπαρξης εξασθενίσουν και όταν ο κοινός Λόγος τους διασπαστεί σε κενά λόγια. Είναι ακριβώς η περίπτωση της σημερινής Ελλάδας.
Η Μικρασιατική Καταστροφή  υπήρξε συνέπεια του εθνικού διχασμού, της στήριξης σε ξένες δυνάμεις, της αποδυνάμωσης του ελληνικού Λόγου. Ο εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 προκλήθηκε από ανάλογα αίτια. Και η δικτατορία του ’67 επίσης. Η Μεταπόλιτευση ανέδειξε όλες τις αρετές και τις κακίες του ελληνισμού. Η ανάπτυξη συνοδεύτηκε από τη  ύφεση, η διανόηση από την απαιδευσία, η πολιτική από τον πολιτικαντισμό. Δεν πρόκειται για το ελληνικό συναμφότερον, καθώς από καιρό ο Απόλλων κι ο Διόνυσος έχουν εγκαταλείψει τη χώρα τους. Απλά η διαλεκτική έπαυσε να λειτουργεί στην πατρίδα της.
 Στα χρόνια των "Μνημονίων" καταλύθηκε πλέον και η εθνική αναξαρτησία της χώρας, με την ουσιαστική παραχώρηση  νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας , όπως και του εθνικού πλούτου, στους δανειστές. Η μεγάλη μάζα του ελληνικού λαού πτωχοποιήθηκε, η μεσαία τάξη καταργήθηκε και μισό εκατομμύριο ελληνόπουλα σπρώχτηκαν στη διασπορά. Η διεθνής υπόσταση της χώρας αμφισβητείται έντονα, χωρίς ουσιαστική αντίδραση. Η πολιτειακή και συνταγματική τάξη  καταλύθηκε. Το ίδιο το κράτος δικαίου υπέκυψε στο μνημονιακό "δίκαιο". Εργατικά, κοινωνικά και οικονομικά δικαιώματα εξαφανίστηκαν. Ελληνική πρωτογενής παραγωγή, μεταποίηση, επιχείρηση, δεν υφίσταται πλέον. Οι πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας εκποιήθηκαν, οι καταθέσεις εξανεμίστηκαν, η ιδιοκτησία κατασχέθηκε. Η ανάπτυξη αναφέρεται πλέον ως ανέκδοτο. Η οικονομία ως θρήνος. Και η κοινωνία, η πολιτική, τα κόμματα, ως τραγέλαφος.
Στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα δεν απέμεινε πια στην Ελλάδα σχεδόν τίποτε από τη δόξα, την πίστη και τον Λόγο του παρελθόντος.
Ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση η Ελλάδα υφίσταται  διπλή επίθεση. Η ελληνική Ευρώπη, της φιλοσοφίας, του δικαίου, του χριστιανισμού, μεταβλήθηκε σε βαρβαρική ένωση των τραπεζών, των πολυεθνικών, του νεοφιλελευθερισμού. Η πάλαι ποτέ εξελληνισμένη Ανατολή, που λάτρεψε τον Αλέξανδρο, που γεύθηκε τον ελληνικό πολιτισμό, που αναδέχθηκε το κήρυγμα του Ιησού μέσα από τον ελληνικό Λόγο, μετατράπηκε σε καραβάνια μεταναστών, σε ορδές ισλαμιστών και καταστροφείς του πολιτισμού.
Είναι εντελώς παράλογο μπροστά σε αυτούς τους κινδύνους να εθελοτυφλούμε. Παρουσιάζοντας τα ψεύτικα διλλήματα σαν πραγματικότητες, εμφανίζοντας την πολιτική της υποταγής σαν μονόδρομο και απαξιώνοντας την απλή λογική σαν παραλογισμό επιτείνομε την κρίση. 
Μια αριστερά που έχασε τον προσανατολισμό της από τον αντιμνημονιακό  αγώνα στη μνημονιακή προσαρμογή, μια παλαιοδεξιά έξω από το αστικό  πλαίσιο, που επιμένει στον καταστροφικό δρόμο της, μια κυρίως υπεύθυνη της προμνημονιακής και μνημονιακής καταστροφής σοσιαλδημοκρατία, που καμώνεται ότι αγνοεί την ευθύνη της, μερικά πρόσκαιρα μορφώματα αφέλειας, διαπλοκής και γελοιότητας, ιδού το κυρίαρχο σημερινό πολιτικό σκηνικό μας. Περί εθνικής πολιτικής, ελληνικού δρόμου ανάπτυξης, πατριωτικής παράδοσης και ανανέωσης, δεν ακούγεται πια τίποτε, καθώς τα κοράκια της ενημέρωσης, οι γραικύλοι της μονοδρομιακής  πρακτικής  και οι διαφθορείς της πολιτικής, της κοινωνίας και της οικονομίας καλύπτουν τα πάντα.
 Η  καταστροφή του Λόγου έχει συντελεσθεί. Η Ελλάδα θα μπορούσε να προχωρήσει μόνο αν συνειδητοποιούσε την αλήθεια των πραγμάτων, αν πίστευε στη δύναμη της, αν αγωνιζόταν για το μέλλον της. Αλλά αντί της αλήθειας, της πίστης, του αγώνα, επικρατούν τα "Μνημόνια". Η σημερινή "αριστερή" πολιτική της αθλιότητας εντάσσεται άνετα στην αθλιότητα της πολιτικής των προηγούμενων και των επόμενων δεξιών κυβερνήσεων. Δειλοί, μοιραίοι κι άβουλοι αντάμα, δεν περιμένομε πια κανένα θαύμα. Αυτοκτονούμε.

Τετάρτη, 9 Νοεμβρίου 2016



 Η  ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ  ΤΗΣ  ΝΕΟΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ 

Άρθρο του Στρατή Παπαμανουσάκη

Η νεοτερικότητα καταρρέει. Καταρρέει ακριβώς εκεί όπου γιγαντώθηκε, στην Αμερική, της οποίας η κατάκτηση σηματοδότησε την έναρξη της, καταρρέει σήμερα, μέσα σε πάταγο, αφίνοντας τη σκόνη της να εξαπλώνεται σε ολόκληρο τον κόσμο, καταρρέει ύστερα από μια μεγάλη περίοδο θαυμαστών επιτευγμάτων, αλλά και και μια μεγάλη σειρά μερικών καταρρεύσεων. Η νεοτερικότητα υπήρξε ένας πολύπλοκος συνδυασμός θεωρητικών και πρακτικών γεγονότων και ιδεών, από την επανάσταση της επιστήμης και της τεχνικής, την ανακάλυψη  νέων χωρών και νέων δρόμων επικοινωνίας, την προαγωγή της πολιτικής, της κοινωνίας και της οικονομίας, μέχρι το έσχατο όριο της παγκοσμιοποίησης, του καπιταλισμού και της καθυπόταξης της φύσης, του πολιτισμού και του ανθρώπου. Μέσα στη νεοτερικότητα συντελέστηκε ένας αδυσώπητος αγώνας ανάμεσα στη φύση και στο πνεύμα, μεταξύ ατόμου και συλλογικότητας, στην αντιπαράθεση λόγου και ιστορίας. Οι πρώτοι αιώνες της γεωγραφικής εξάπλωσης σε ολόκληρο τον πλανήτη μας, της διάδοσης της επιστημονικής γνώσης σε όλα τα πεδία του επιστητού, της επικράτησης της λογικής και της φιλοσοφίας στο νεότερο κράτος, κατέληξαν στους τελευταίους αιώνες του ανορθολογικού ρομαντισμού, της μοντέρνας αφηρημένης τέχνης και των μεγάλων πολεμικών αναμετρήσεων. Η νεοτερικότητα παρέδοσε τον ανθρωπισμό στη βαρβαρότητα, τις μεγάλες αφηγήσεις στην πιο μίζερη καθημερινότητα, το είναι, τον λόγο και το δίκαιο στο μηδενισμό, στο παράλογο και στην αταξία.
Η εποχή της μετανεοτερικότητας έχει ήδη προχωρήσει, διαστρέφοντας τον ανθρώπινο ψυχισμό, καθώς μετέβαλε το πρόσωπο σε άτομο, τον δημιουργό σε καταναλωτή, τον πολίτη σε υπήκοο. Παράλληλα η σύγχρονη εποχή αφαίρεσε από την κοινωνία  την ιστορική μνήμη, τη μεταφυσική πίστη και τη συλλογική ταυτότητα. Και τέλος στους έσχατους καιρούς, η οικονομία αντικατέστησε την πολιτική, η πληροφορία την παιδεία, η παγκοσμιοποίηση το έθνος, τον πολιτισμό και την ιστορία. Ένας νέος μεσαίωνας προβάλλει στον ορίζοντα του χρόνου, επαναφεροντας στη μνήμη μας το μεσοπόλεμο του περασμένου αιώνα, με ότι αυτός συνεπάγεται. Το φάντασμα του βαρβαρισμού, της γερμανικής Ευρώπης και της φασιστικής Αμερικής, στοιχειώνει την σκέψη των σκεπτόμενων ανθρώπων. Η επικράτηση του Τράμπ στην αμερικανική προεδρία εντάσσεται στη σειρά των τελευταίων εξελίξεων, που συντελέστηκαν αναπόφευκτα στην αντιπαράθεση λαϊκισμού, ξενοφοβίας και γενικότερου νεοσυντηρητισμού από τη μια μεριά και εξαθλίωσης των μεσαίων και κατώτερων τάξεων,  ανυπαρξίας μεταναστευτικής πολιτικής και διάψευσης κάθε ελπίδας βελτίωσης της σημερινής καταστάσεως από την άλλη. Με την πείρα του πρόσφατου βρετανικού παραδείγματος και στην προοπτική των επόμενων εκλογικών αναμετρήσεων στην Αυστρία, Γαλλία, Ολλανδία και Γερμανία, και της οικονομικής αποτυχίας και της κοινωνικής απορρύθμισης σε Ελλάδα, Ιταλία και Πορτογαλία, καθώς και μπροστά στη διαφαινόμενη γενικότερη παγκόσμια αναταραχή, οι χθεσινές αμερικανικές εκλογές  σηματοδοτούν την ύστατη ευκαιρία της Ευρώπης να αντιδράσει στην ολοκληρωτική διάλυση και την καταστροφή, που επί τόσον καιρό και  με τόση επιθετική επιμονή η ίδια προπαρασκεύασε.
Ωστόσο η ιστορία δεν είναι ποτέ μονοσήμαντη. Η ανθρώπινη ύπαρξη αντιπαραθέτει πάντα το είναι στο μηδέν, την αισιοδοξία στην απελπισία, τη ζωή, τη φύση και το πνεύμα στο θάνατο, την καταστροφή και την ερήμωση. Έτσι, αναλύοντας τη βρετανική περίπτωση, η  αποχώρηση ενός κράτους από τη σημερινή Ευρώπη αφενός οδηγεί στη διάλυση του ευρωπαϊκού κατεστημένου, αλλά αφετέρου ανοίγει το δρόμο στη θεμελίωση μιας νέας Ευρώπης, διαλυόμενη ως καταπιεστικό σύνολο και λυόμενη συγχρόνως ως ελεύθερο δημιούργημα, για την ανασυγκρότηση της ευρωπαϊκής ιδέας και τη μεταβολή της σε πρόγραμμα πρακτικής πολιτικής. Κατά τον ίδιο τρόπο και η ανάδειξη του αμερικανικού "τραμπισμού" δημιουργεί νέες συνθήκες διαμόρφωσης μιας άλλης ευρωπαϊκής πολιτικής.  Ο επαγγελόμενος απομονωτισμός, που δεν είναι καθόλου  άγνωστος στην αμερικανική ιστορία, ο προστατευτισμός και ο συνεπόμενος οικονομικός ανταγωνισμός κλονίζουν συθέμελα την νεοτερική παγκοσμιοποίηση και αναιρούν αντίστοιχα τις καταστροφικές της συνέπειες για τους αδύναμους λαούς και τα εθνικά κράτη. Η  εξομάλυνση των σχέσεων ΗΠΑ και Ρωσίας, η διευθέτηση του μεσανατολικού προβλήματος , η αποδυνάμωση του ΝΑΤΟ, μολονότι φαίνονται και προφανώς είναι αντιφατικά, αόριστα και ανεπίδεκτα αξιολόγησης, εν τούτοις δεν στερούνται ιδιαίτερης σημασίας. Το σίγουρο είναι ότι η κατάρρευση της νεοτερικότητας ανοίγει μια νέα σελίδα στην παγκόσμια ιστορία. Εξαρτάται απο τη συνειδητοποίηση  αυτής της νέας καταστάσεως, την ανάληψη των ανάλογων πρωτοβουλιών και τον γενικότερο αγώνα των λαών της Ευρώπης για τη ζωή και το μέλλον τους να εγγράψουν σε αυτή τη σελίδα τη δική τους ιστορία.

Κυριακή, 26 Ιουνίου 2016


Η  ΕΥΡΩΠΗ  (ΔΙΑ)ΛΥΟΜΕΝΗ





Του  Στρατή  Παπαμανουσάκη







Από τη νύκτα της 23 προς 24 Ιουνίου 2016 και μετά η Ευρωπαϊκή Ένωση, αυτό το παράδοξο, παράλογο, και καταπιεστικό κατασκεύασμα, ουσιαστικά δεν υπάρχει πια. Η Ευρώπη των ιδεών, της πολιτικής και των θεσμών, αρχικά δημιούργημα της ελληνικής μυθολογίας, διατρέχοντας μια διαδρομή τριών  χιλιετιών, από τον μύθο στον λόγο, με διαστροφική  κατάληξη στη γερμανική λογική, αυτοαναιρέθηκε σε μια και μόνο μέρα στο δημοψήφισμα της «Γηραιάς Αλβιόνος».

Είναι οδυνηρό, αλλά είναι αληθινό. Η διάψευση των ελπίδων πολλών γενεών ευρωπαίων, η κατάρρευση των προσπαθειών προσωπικοτήτων και λαών της ηπείρου μας, η ανατροπή ολόκληρου του ευρωπαϊκού οικοδομήματος του περασμένου και του σημερινού αιώνα, είναι γεγονός. Είναι η επισημοποίηση της κατάρρευσης ενός οργανισμού νεκρού, αποκομμένου από τις ρίζες του, ενός αδιέξοδου συστήματος παραγωγής δυστυχίας, μιας γραφειοκρατικής, ολιγαρχικής και τυραννικής εξουσίας, πέρα από κάθε λαϊκή, δημοκρατική και κοινωνική νομιμοποίηση. Στο εξής το ντόμινο της απόσχισης των ευρωπαϊκών κρατών, με ορατή διαδρομή μέσω της Ολλανδίας, Φινλανδίας, Γαλλίας, Δανίας, Σουηδίας, Πολωνίας, Ουγγαρίας, Αυστρίας και ούτω καθεξής, κατά το μέτρο της εντάσεως του ευρωσκεπτικισμού, δεν θα αφήσει τίποτε όρθιο. Ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος, μετά την προχθεσινή  «Μάχη τη Αγγλίας», προχωρεί αναπόφευκτα προς τη λήξη του, με την οριστική ήττα του τελευταίου Ράιχ.

Η ευρωπαϊκή ενοποίηση υπήρξε παράδοξη, επιχειρώντας να οικοδομήσει μια υπερεθνική πολιτειακή οργάνωση στη βάση της οικονομίας, χωρίς πολιτική και ηθική θεμελίωση, δημιουργώντας ένα γίγαντα με πήλινα πόδια, που θρυμματίστηκε με πάταγο.

Υπήρξε παράλογη, προσπαθώντας να αντικαταστήσει τον ελληνικό, τον ρωμαϊκό και τον χριστιανικό Λόγο, τις τρεις συνισταμένες του ευρωπαϊκού πολιτισμού, με τον παραλογισμό της εμπορευματικής, οικονομιστικής, και καπιταλιστικής ανάπτυξης, προσδίδοντας μια απάνθρωπη, μισόκοσμη και αντίθεη μορφή στην ευρωπαϊκή κοινωνία.

Υπήρξε καταπιεστική, επιβάλλοντας δεσμά λιτότητας, στερήσεων και εξαθλίωσης στην ανθρώπινη ελευθερία, καταστρέφοντας την φυσική ισότητα με την επικράτηση των πολυεθνικών, των τραπεζών και του χρηματιστηρίου, και εξαφανίζοντας την αλληλεγγύη με την πρακτική του ανταγωνισμού, της διάλυσης της ανθρώπινης οντότητας και την εξόντωση των συλλογικών ταυτοτήτων.

*



Από τα Ουράλια όρη μέχρι τον Ατλαντικό ωκεανό, η Ευρώπη αποτέλεσε χωνευτήρι γεωγραφικό, φυλετικό, πολιτισμικό. Η Ευρώπη μπαίνει στην ιστορία με τους κρήτες, τους ίωνες και τους δωριείς, που διαμορφώνουν την ελληνική πολιτιστική συνιστώσα. Η λατινική συνιστώσα, από τη βασιλεία στη δημοκρατία και στην αυτοκρατορία, διαμορφώνει το κράτος. Και από τον ελληνορωμαϊκό κόσμο, γεννιέται το Βυζάντιο, προπύργιο του ελληνισμού, του χριστιανισμού και της ρωμαϊκής παράδοσης. Πέρα απ’ αυτό, μετά την πτώση του δυτικού ρωμαϊκού κράτους,  τα “βαρβαρικά” βασίλεια δημιουργούν την καρολίγγεια Ευρώπη, τη ρωμανική, τη φεουδαρχική, την παπική Ευρώπη. Και όταν από το χριστιανικό σχίσμα και τις σταυροφορίες μέχρι την Άλωση, το Βυζάντιο πέφτει, από το θάνατό του αναγεννιέται η Δυτική Ευρώπη. Ο ουμανισμός, οι ανακαλύψεις των νέων χωρών, η επιστήμη ωθούν στη μεταρρύθμιση, στην ανάπτυξη, στον σχηματισμό των νέων κρατών. Η μοναρχία, ο κλήρος, η αριστοκρατία, οδηγούν τους ευρωπαίους από πόλεμο σε πόλεμο. Ο εκατονταετής (1337-1455), ο τριακονταετής (1618-1648), ο επταετής πόλεμος (1756-1763), διαμορφώνουν τον θρησκευτικό, τον δυναστικό, τον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης. Ύστερα οι γαιοκτήμονες, κατόπιν οι αστοί και τέλος οι εργάτες μετατρέπουν τον πόλεμο σε επανάσταση. Στην αγγλική επανάσταση του 1648, στη γαλλική επανάσταση του 1789, στη ρωσική επανάσταση του 1917.

Παρ’ όλα αυτά και μέσα σ’ αυτά, η Ευρώπη προχωρεί από τις ρωγμές και τις διασπάσεις, στην πολιτική, την οικονομική και την πνευματική της ανάπτυξη. Σταματά τους άραβες και τους οθωμανούς, δημιουργεί τα εθνικά κράτη, κυριαρχεί στον κόσμο. Και τότε ξαναφανερώνεται μια παλιά ιδεολογία, η ιδέα της ευρωπαϊκής ενότητας. Όμως ο δρόμος δεν είναι εύκολος, καθώς περνά από τους ναπολεόντειους πολέμους στις εθνικοαπελευθερωτικές επαναστάσεις, στον γαλλογερμανικό πόλεμο, στους βαλκανικούς πολέμους, στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, στον ψυχρό πόλεμο. Αλλά στον 20ο αιώνα, ύστερα από το Υπόμνημα του Αριστείδη Μπριάν του 1929 και τη Δήλωση του Ρομπέρ Σουμάν του 1950, αρχίζει η οικοδόμηση των πρώτων ευρωπαϊκών οργανισμών. Ευρωπαϊκός Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας, Δυτικοευρωπαϊκή Ένωση (1948), Συμβούλιο της Ευρώπης (1949), Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα (1951), Κοινή Αγορά, Ευρατόμ (1956), Θεσμοί της ΕΟΚ (1958), Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (1985), Ευρωπαϊκή Ένωση (1992). Ρώμη, Μάαστριχτ, Άμστερνταμ, Ευρώπη των έξι, των δώδεκα, των δεκαπέντε. Ύστερα η Ευρώπη των είκοσι επτά επιτέλους προχωρεί για την ολοκλήρωσή της. Ωστόσο το προτεινόμενο Σύνταγμα του 2004, που επιβάλλεται από πάνω, στην κατεύθυνση της μοντέρνας κεφαλαιοκρατικής, νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, χωρίς δημοκρατική και πολύ περισσότερο κοινωνική νομιμοποίηση, απορρίπτεται. Οι ευρωπαίοι διατηρούν τις αμφιβολίες τους για την Ευρώπη. Και τότε αντί του Συντάγματος η γερμανική προεδρία της ΕΕ, μετά τη Διακήρυξη του Βερολίνου, προωθεί τη Μεταρρυθμιστική Συνθήκη της Λισσαβόνας του Δεκεμβρίου 2007, και έκτοτε κυριαρχεί στην Ευρώπη.

*



Η γερμανική πρωτοκαθεδρία στην Ευρώπη επιβλήθηκε ύστερα από δύο προηγούμενες προσπάθειες. Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο η ηττημένη Γερμανία, υπό την ανοχή των νικητριών Δυνάμεων, καταξέσχισε τη Συνθήκη των Βερσαλλιών του Ιουνίου 1919, οργάνωσε προκλητικά τον επανεξοπλισμό της, από τις αρχές του 1933, αμέσως μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, επέτυχε την απόδοση του Σάαρ με το δημοψήφισμα του Ιανουαρίου 1935, ανακατέλαβε αιφνιδιαστικά τη Ρηνανία με το πραξικόπημα του Μαρτίου 1936, δημιούργησε μυστικά τον Άξονα με την Ιταλία και την Ιαπωνία τον Οκτώβριο και Νοέμβριο 1936, εκβίασε το Άνσλους του Μαρτίου 1938 και την αρπαγή της Αυστρίας, επέβαλε την επαίσχυντη παράδοση της Τσεχοσλοβακίας με τη Συμφωνία του Μονάχου του Σεπτεμβρίου 1938 και επέτυχε τη σύναψη του συμφώνου Μολότωφ - Ρίμπεντροπ του Αυγούστου 1939. Μετά μία ακριβώς εβδομάδα άρχιζε από τα σύνορα της Πολωνίας η δεύτερη μεγάλη παγκόσμια ανθρωποσφαγή.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι αποφάσεις της Διασκέψεως του Πότσνταμ του Αυγούστου 1945 καθόρισαν την μεταπολεμική τύχη της ηττημένης Γερμανίας και τον διαχωρισμό του εδάφους της σε τέσσερις ζώνες στρατιωτικής κατοχής, υπό το Συμμαχικό Συμβούλιο Ελέγχου. Η δημιουργία της δυτικής Ομοσπονδιακής Γερμανίας τον Μάιο 1049 και της ανατολικής Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας τον Οκτώβριο 1949, κατέληξε τελικά ύστερα από την πτώση του τείχους του Βερολίνου το Νοέμβριο του 1989,  στη Συμφωνία της Μόσχας των Δύο συν Τεσσάρων, του Σεπτεμβρίου 1990, για την ενοποίηση της Γερμανίας. Ουσιαστικά η Δυτική Γερμανία, ενεργό μέλος των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων από τη σύσταση τους, απορρόφησε την Ανατολική Γερμανία και ολοκλήρωσε την εδαφική της επέκταση, προωθώντας την πολιτική και οικονομική της πολιτική στην Ευρώπη.

Πρωταγωνιστώντας στην εξέλιξη  της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη Συνθήκη Μάαστριχτ του Φεβρουαρίου 1992, Άμστερνταμ του Φεβρουαρίου 1997 και Λισσαβόνας του Δεκεμβρίου 2007, μετά την αποτυχία του Ευρωσυντάγματος του 2004, βρέθηκε, με την έκρηξη της οικονομικής κρίσης του 2008, στην κορυφή της ευρωπαϊκής ηγεσίας. Εκμεταλλευόμενη την αμερικανική ευμένεια, τη γαλλική συνεργασία, την αγγλική αποστασιοποίηση, τη συμμαχία των βόρειων και την αδυναμία των  νότιων ευρωπαϊκών χωρών, επωφελήθηκε υπέρμετρα από το μοντέλο της ατελούς ευρωπαϊκής ενότητας και τη νομισματική πολιτική του ευρώ, χωρίς οικονομική βάση και χωρίς πολιτικούς θεσμούς ελέγχου και κατανομής της ευημερίας. Η αποθέωση της οικονομίας της αγοράς και του δικαιώματος του επιχειρείν, η διόγκωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος και η άκρατη εφαρμογή του νεοφιλελευθερισμού, οδήγησαν στη μεγέθυνση των ανισοτήτων στην Ευρώπη, σε μεγάλα εμπορικά ελλείμματα της περιφέρειας και σε αντίστοιχα πλεονάσματα της Γερμανίας, έτσι ώστε από θέσεως ισχύος να μπορεί να αποφασίζει για την τύχη ολόκληρης της Ευρώπης. Η κρίση έπληξε με σφοδρότητα Ιρλανδία, Ισλανδία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία, Ιταλία, Κύπρο και συνεχίζεται με τις προβλέψεις για την ίδια τύχη που περιμένει  Γαλλία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο, Μάλτα, Λεττονία, Σλοβενία, μέχρι να φτάσει στην καρδιά της ευρωπαϊκής οικονομίας, την ίδια τη Γερμανία. Η πορεία αυτή φαίνεται τώρα να τελειώνει.



*

Αλλά ταυτόχρονα αρχίζει μια αντίστροφη πορεία. Ο δρόμος για τη θεμελίωση, την ανάπτυξη, την ολοκλήρωση της νέας Ευρώπης. Η  Ευρώπη διαλυόμενη, παραμένει ταυτόχρονα και λυόμενη. Η διάλυση του σημερινού ευρωπαϊκού καθεστώτος συνεπάγεται και την αποδέσμευση των ευρωπαίων από τα καταπιεστικά δεσμά των αντιευρωπαϊκών κατοχικών  δυνάμεων, οδηγεί στη λύση της γνήσιας έκφρασης της Ευρώπης, ανασυγκροτεί την ευρωπαϊκή ιδέα και την μεταβάλλει σε πρόγραμμα πρακτικής πολιτικής.

Τι σημαίνει όμως ολοκλήρωση της Ευρώπης, κοινό ευρωπαϊκό σπίτι, ομοσπονδία της Ευρώπης; Πρώτα ευρωπαϊκή συνείδηση, ύστερα ευρωπαϊκή πράξη. Ευρωπαϊκές αξίες βασισμένες στην ελληνική παιδεία, στην χριστιανική πίστη, στη ρωμαϊκή οργάνωση. Ξεπέρασμα του παρελθόντος, του εξωτισμού, της άρνησης. Απαλλαγή από τον δογματισμό, τον αγνωστικισμό, τον ατομοκεντρισμό. Σεβασμός στον άνθρωπο, στην προσωπικότητα, στην κοινότητα. Ελευθερία, μέτρο, αλήθεια.

Πάνω σ’ αυτά κτίζεται η οικονομική, κοινωνική, πολιτική ένωση. Αλληλεγγύη των λαών, ανθρωπιστική παιδεία, κοινωνική πολιτική. Θεσμική κατοχύρωση, πολιτική οργάνωση, ισόρροπη ανάπτυξη. Διεύρυνση προς όλους τους ευρωπαίους, από τον Ατλαντικό μέχρι τα Ουράλια, ανεξαρτησία από κάθε μη ευρωπαίο, χάραξη ευρωπαϊκού και μόνο δρόμου. Σταθερότητα στον κόσμο, ανοχή των άλλων πολιτισμών, συνεργασία μ’ όλες τις χώρες και τους λαούς. Η  ένωση της Ευρώπης πρέπει να πάρει πολιτική υπόσταση, να ισορροπήσει οικονομία και οικολογία και να πραγματοποιήσει την πνευματική της ενότητα. Η ιδέα της Ευρώπης, όλης της Ευρώπης, όλων των ευρωπαίων, οφείλει να γίνει πλέον πράξη της Ευρώπης, ενοποίηση της Ευρώπης, πραγματική ευρωπαϊκή ένωση. Ο ευρωπαίος άνθρωπος, ο ευρωπαϊκός κόσμος, το μέλλον της Ευρώπης εγκαταλείπει  πια την κατεστραμμένη, σημερινή, διαλυόμενη  Ευρώπη και αναζητά την  ελπιδοφόρα, αυριανή Λυόμενη Ευρώπη.


Δευτέρα, 16 Μαΐου 2016


ΠΑΣΧΑ  ΧΩΡΙΣ  ΑΝΑΣΤΑΣΗ
 

Άρθρο του Στρατή Παπαμανουσάκη

 
Το Πάσχα, υπό την αρχική ιουδαϊκή  του έννοια, συμβολίζει τη διάσωση των εβραίων, με τη θαυμαστή διάβαση της Ερυθράς Θαλάσσης, και κατ’ επέκταση το πέρασμα από τη δουλεία στην ελευθερία, και την κάθαρση από την αμαρτία στο δρόμο προς τη σωτηρία.  Το Πάσχα αποτελεί και κατ’ εξοχήν ελληνική εορτή, συνταιριάζοντας την αναγέννηση της φύσης κατά την Άνοιξη, στην αρχαιοελληνική εκδοχή, την Ανάσταση του Θεανθρώπου, στη χριστιανική παράδοση των ελλήνων και την εθνική Παλιγγενεσία, στη νεοελληνική ιστορία.  Το ελληνικό Πάσχα του 2016 πάντως θα παραμείνει στη μνήμη μας χωρίς κανένα από τους ποιοτικούς προσδιορισμούς της Ανάστασης, χωρίς τη βίωση της αναγέννησης και την πραγμάτωση της ελπίδας, χωρίς καν την φανέρωση μιας αλλαγής στη ζωή μας και στην πατρίδα μας.

Το «μνημόνιο», η «αξιολόγηση», το «ευρώ», παρέμειναν οι σταθεροί άξονες κάθε αξιακής, ιστορικής, και οικονομικής προσέγγισης, προ και μετά το Πάσχα. Ο Πρωθυπουργός της κατ’ ευφημισμό «αριστερής» κυβέρνησης φρόντισε να αυτοδιαψευσθεί και πάλι, με τα φληναφήματα περί διπλής ανάστασης. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης, στη μεγάλη πλειοψηφία τους, συνέχισαν τον αυτοδιασυρμό τους, απαρνούμενα κατ’ επίφαση, τα μνημονιακά μέτρα που περιλαμβάνονται στο μνημόνιο, που τα ίδια ψήφισαν. Και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, στο ελληνικό προτεκτοράτο των Μνημονίων και του ευρώ,  θυμήθηκε τώρα που εξέλειπε το μέτρο, τον «άνθρωπο», υπεράνω του «χρήματος».

Αλλά και ο πνευματικός κόσμος, οι εναπομείναντες εργαζόμενοι και οι λεγόμενοι παράγοντες της οικονομικής και κοινωνικής ζωής, η εκκλησία, το σχολείο και το πανεπιστήμιο, παρέμειναν, με λίγες εξαιρέσεις, ανύπαρκτοι, αμέτοχοι, και απόντες από κάθε προσπάθεια περάσματος, αναγέννησης, και υπέρβασης της θλιβερής, πρωτοφανούς και επαίσχυντης εξαετούς μνημονιακής περιόδου της πατρίδας μας. Από το περασμένο καλοκαίρι, οπότε η χρεωκοπία της Δεξιάς όλων των αποχρώσεων της Μεταπολίτευσης συμπορεύτηκε με το τέλος της ελληνικής Αριστεράς, στην Ελλάδα κυριαρχεί η μονοδιάστατη αντίληψη των πραγμάτων, η εθελούσια αποδοχή της ξενοκρατίας, η απάρνηση του ελληνικού πνεύματος της αντίστασης. Το άλας εμωράνθη. Το Πάσχα αποσπάστηκε και διαχωρίστηκε από την Ανάσταση. Και έτσι το φετινό Πάσχα δεν έφερε καμία Ανάσταση.

Ένας προσεκτικός παρατηρητής όμως θα διακρίνει την Ελλάδα μέσα στον κλυδωνιζόμενο κόσμο, στην όξυνση της διαπάλης της νέας φάσης του ανατολικού ζητήματος  και στην καταρρέουσα γερμανική Ευρώπη των τραπεζών και του κεφαλαίου. Η αντιπαράθεση Ρωσίας και ΝΑΤΟ, Κίνας και Αμερικής, Ισλάμ και Ισραήλ, ταράζει την παγκόσμια σταθερότητα, την οικονομική πρόοδο και την κοινωνική ειρήνη. Τα κύματα των προσφύγων, ο εμφύλιος στη Συρία και η τουρκική κρίση λόγω του κουρδικού οδηγούνται προς ανεξέλεγκτες καταστάσεις, στις οποίες η Ελλάδα προορίζεται για το ρόλο του θύματος. Στην Ευρώπη η αμφισβήτηση των αξιών του ευρωπαϊκού πολιτισμού, η άνοδος της άκρας δεξιάς στην Αυστρία, τη Γαλλία και αλλού, το Δημοψήφισμα στη Βρετανία, οι εκλογές στην Ισπανία, ο οικονομικός κατήφορος στην ίδια τη Γερμανία και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, το μνημόνιο στην Ελλάδα, οι αναταράξεις στην Ιταλία, την Πολωνία, την Ουγγαρία, την Φινλανδία, ο εργατικός αναβρασμός στη Γαλλία, η δυσαρμονία των ευρωπαϊκών θεσμών, η αμερικανική πίεση και η ρωσική αυτονομία, η προσφυγική κρίση και η σαφής αντιπαράθεση των ευρωπαίων, επαναφέρουν στη σκηνή το φάσμα της ευρωπαϊκής διάσπασης. Δεν πρόκειται πλέον για το φάντασμα του κομμουνισμού, τον οποίο εξόρκισαν «κομμουνιστές» και μη. Ούτε για το φάντασμα του ενδοευρωπαϊκού πολέμου, επειδή ένα Δ΄ Ράϊχ  φαντάζει ως ένας μεγάλος και απεχθής αναχρονισμός, και ο φόβος ενός παγκοσμίου πολέμου συγκρατεί τη σύγκρουση με τη Ρωσία, τουλάχιστον προς το παρόν. Αλλά το φάσμα ή το όραμα της κοινωνικής και οικονομικής απελευθέρωσης παραμένει ακόμη ζωντανό στη σκέψη πολλών ευρωπαίων, ανάμεσα τους και αρκετών ελπίζω ελλήνων. Είναι για εμάς, το όραμα της αποτίναξης των μνημονίων, της επαναφοράς της εθνικής κυριαρχίας, της οικονομικής ανασυγκρότησης, της κοινωνικής προκοπής. Είναι το όραμα της Ελευθερίας, της Δικαιοσύνης, του Πνεύματος.  Είναι το μόνο όραμα που συμβαδίζει με το Πάσχα και την Ανάσταση, αυτή την Ανάσταση που μας έλειψε φέτος.